Wushu Việt Nam tại Á vận hội: bốn huy chương đồng, một suất chung kết và bức tường mang tên Trung Quốc

Buổi tối ngày 23 tháng 9, khi ban tổ chức công bố kết quả loạt bán kết tán thủ, bốn dòng tên Việt Nam nằm chung một cột trên bảng tổng sắp môn wushu. Ba tên từ sàn đối kháng, một tên từ sàn biểu diễn. Chỉ trong vài giờ, cụm từ "cơn mưa huy chương" đã lan khắp các bản tin. Tôi hiểu vì sao cách nói ấy được chọn: nó gọn, nó vui, và nó đúng về số lượng. Nhưng nếu chịu khó mở phiếu đấu ra đọc, người ta sẽ thấy ba trong bốn tấm huy chương đồng đó đã được bảo đảm từ trước khi bất cứ võ sĩ Việt Nam nào bước lên sàn bán kết.

Đó là quy định của thể thức loại trực tiếp: cả hai võ sĩ thua ở vòng bán kết đều nhận huy chương đồng. Nghĩa là bốn tấm huy chương của ngày hôm ấy không tương ứng với bốn trận thắng. Chúng tương ứng với bốn suất vào bán kết, cộng thêm một trận thắng vượt qua chính vòng bán kết — trận của Đinh Văn Tâm ở hạng 56kg.

Nói cách khác, tâm điểm của ngày thi đấu nằm ở một cái tên, chứ không nằm ở cột huy chương.

Wushu không phải một môn, mà là hai môn

Đây là điều mà các bản tin kết quả thường bỏ qua, và cũng là điều khiến mọi so sánh kiểu "Việt Nam mạnh đến đâu" trở nên vô nghĩa nếu không tách ra.

Wushu gồm hai nhánh có logic hoàn toàn khác nhau. Nhánh thứ nhất là tán thủ — còn gọi là sanshou — một môn đối kháng toàn thân, cho phép đấm, đá và ném ngã từ tư thế đứng nhưng không có địa chiến. Nhánh thứ hai là thao quyền và các bài biểu diễn vũ khí, trong đó võ sĩ trình diễn một bài quyền được dàn dựng sẵn và được chấm điểm theo độ khó cùng chất lượng thực hiện.

Một bên là thắng thua, một bên là điểm số. Một bên có đối thủ, một bên không. Gộp chúng vào cùng một cụm từ "wushu mang về cơn mưa huy chương" là gộp hai bản chất khác nhau vào một tiêu đề.

Sân chơi và luật chơi

Á vận hội lần thứ 20 diễn ra với wushu nằm trong nhóm môn chính thức dưới sự điều hành của Hội đồng Olympic châu Á, còn hệ thống luật và chấm điểm thuộc về Liên đoàn Wushu quốc tế. Mỗi quốc gia chỉ được cử một số lượng võ sĩ giới hạn cho từng hạng cân và từng nội dung, nên suất dự đại hội luôn là nguồn lực khan hiếm. Với tán thủ, các hạng 56kg, 60kg và 65kg là những hạng nhẹ, nơi tốc độ và khả năng giữ thăng bằng quan trọng hơn khối lượng cơ bắp.

Với thao quyền, cuộc chơi khác hẳn. Không có đối thủ trực tiếp, chỉ có hội đồng giám khảo.

Tán thủ: một suất chung kết và ba lần dừng bước

Ở hạng 56kg, Đinh Văn Tâm thắng Fereddy Sinaga của Indonesia để bước vào chung kết. Đó là kết quả duy nhất trong ngày đưa một võ sĩ Việt Nam vượt qua giới hạn bán kết, và nó đồng nghĩa với việc anh chắc chắn có ít nhất một tấm huy chương bạc. Trận chung kết được xếp vào ngày 24 tháng 9.

Ba trận còn lại kết thúc theo hướng ngược lại. Ở hạng 60kg nữ, Nguyễn Thị Thu Thúy thua Zhang Xiaoyu của Trung Quốc. Ở hạng 60kg nam, Hứa Văn Doãn thua Tang Sishuo, cũng của Trung Quốc. Ở hạng 65kg nam, Nguyễn Khắc Kiên thua Shoja Panahigelehkolaei của Iran.

Đọc ba dòng kết quả ấy cạnh nhau, một cấu trúc hiện ra rõ ràng đến mức khó tranh cãi. Hai trong ba thất bại đến từ Trung Quốc. Một đến từ Iran. Không có thất bại nào trước một đối thủ bị đánh giá thấp hơn.

Vì sao ném ngã thay đổi mọi thứ

Nhiều người xem tán thủ rồi kết luận nhanh rằng nó giống kickboxing. Tôi không nghĩ vậy, và sự khác biệt nằm ở đúng chỗ mà trận thua của Nguyễn Khắc Kiên phơi ra.

Tán thủ cho phép ném ngã, quật ngã và bắt chân đối phương từ tư thế đứng. Kickboxing theo luật K-1 hay Glory thì không tính điểm ném. Một võ sĩ có nền tảng vật sẽ có lợi thế rất lớn ở tán thủ, bởi một cú quật sạch ăn điểm nặng và bào mòn tâm lý đối phương nhanh hơn bất kỳ cú đấm nào. Đó là lý do Iran — một quốc gia có truyền thống vật rất mạnh — luôn là thế lực ở các hạng tán thủ, và cũng là lý do kết quả tán thủ không thể dùng để suy ra năng lực ở sàn kickboxing chuyên nghiệp.

Chiến thuật chỉ là tấm áo khoác. Người mặc nó mới là thứ tôi soi kỹ. Một võ sĩ đứng trước đối thủ có nền vật mà không có phương án giữ khoảng cách thì mọi kỹ thuật đấm đá đẹp đến đâu cũng trở nên vô nghĩa ở hiệp ba.

Bức tường mang tên Trung Quốc

Hai thất bại trước Trung Quốc trong cùng một buổi bán kết không phải chuyện ngẫu nhiên. Trung Quốc là quốc gia sở hữu chiều sâu lực lượng ở gần như toàn bộ các nội dung wushu, từ tán thủ đến thao quyền. Với các đoàn như Việt Nam, việc bị xếp cùng nhánh với võ sĩ Trung Quốc ở bán kết hay chung kết gần như là chuyện định kỳ, và nó tạo ra một trần huy chương rất khó phá: bạc và đồng là dải thực tế, vàng là trường hợp ngoại lệ.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở nhiều kỳ đại hội và giải châu Á, điều khiến tôi chú ý lần này không phải là kết quả, mà là số lượng suất bán kết. Một võ sĩ vào bán kết có thể là hiện tượng. Bốn võ sĩ tán thủ cùng vào đến ít nhất vòng bán kết là hệ thống.

Thao quyền: tấm huy chương không thể đo bằng tỷ số

Dương Thúy Vi giành huy chương đồng ở nội dung kiếm thuật và thương thuật. Cô được mô tả là một lão tướng của làng wushu Việt Nam, và cách mô tả ấy mang theo một thông tin kỹ thuật quan trọng.

Thao quyền được chấm theo hai trục: độ khó của bài và chất lượng thực hiện. Với một võ sĩ ở giai đoạn cuối sự nghiệp, việc duy trì những cú nhảy và tiếp đất phức tạp trở nên khó khăn hơn nhiều so với việc giữ độ chuẩn xác của động tác. Cho nên một tấm huy chương ở giai đoạn này thường đến từ chất lượng thực hiện chứ không phải từ việc nâng trần độ khó.

Tấm huy chương này không thể phân tích bằng logic thắng thua. Không có đối thủ, không có tỷ số, chỉ có khoảng cách điểm mà bản tin không nêu. Nhưng đặt nó cạnh ba tấm huy chương tán thủ, người ta thấy một bức tranh cân đối đến bất ngờ: Việt Nam có chiều sâu ở sàn đối kháng, và có ít nhất một cá nhân trụ được ở sàn biểu diễn.

Điều đáng nói hơn cả bốn tấm huy chương

Tôi muốn nói thẳng một điều mà các bản tin tổng kết thường né.

Cách gọi "cơn mưa huy chương" có một tác dụng phụ. Nó khiến người đọc tin rằng đoàn wushu Việt Nam đã tạo ra một bước nhảy vọt về đẳng cấp, trong khi phần lớn số huy chương đến từ một quy định phân phối của thể thức thi đấu. Ba tấm đồng tán thủ không đo bằng số trận thắng trước các đối thủ mạnh, mà bằng số suất vào bán kết. Cách đọc này ảnh hưởng trực tiếp đến việc người hâm mộ đánh giá năng lực thật của nền wushu nước nhà.

Đừng đọc bảng số. Hãy đọc câu chuyện mà bảng số không dám kể.

Câu chuyện thật của ngày 23 tháng 9 nằm ở chỗ khác: bốn suất bán kết tán thủ trải trên ba hạng cân khác nhau, và không có võ sĩ nào bị loại bởi một đối thủ dưới cơ. Đó là dấu hiệu của một chương trình đào tạo đang chạy đúng, chứ không phải của một lần bùng nổ.

Cũng cần nói về phía sau tấm huy chương. Trong hệ thống thể thao nhà nước, thu nhập của võ sĩ đến từ lương ngân sách, hỗ trợ của liên đoàn và thưởng huy chương. Một suất đội tuyển không được gia hạn có thể chấm dứt sự nghiệp nhanh hơn bất kỳ chấn thương nào. Bốn tấm huy chương đồng hôm nay là tin tốt cho bốn cái tên trên bảng. Nó không nói gì về những người đã dừng lại ở vòng ngoài.

Nơi tôi có thể sai

Ở đây tôi phải thừa nhận giới hạn của mình. Bản tin kết quả không cung cấp một chỉ số kỹ thuật nào: không tỷ lệ ra đòn chính xác, không số lần quật ngã thành công, không khoảng cách điểm ở nội dung thao quyền, cũng không thông tin về đối thủ tiếp theo của Đinh Văn Tâm. Nếu các trận bán kết tán thủ thực chất diễn ra sít sao và được quyết định bởi một lỗi trọng tài hoặc một tình huống biên, thì kết luận của tôi về khoảng cách đẳng cấp sẽ bị đẩy lùi. Dữ liệu không có nghĩa là tôi được phép lấp chỗ trống bằng cảm giác.

Và đây là điều tôi đặt cược

Trận chung kết tán thủ 56kg của Đinh Văn Tâm diễn ra trong ngày 24 tháng 9. Nếu đối thủ là một võ sĩ Trung Quốc hoặc Iran, tôi cho rằng khả năng giành vàng dưới một phần ba, và kết quả khả dĩ nhất là huy chương bạc. Nếu đối thủ đến từ một đoàn Đông Nam Á khác, tỷ lệ đảo chiều và tôi sẵn sàng bị chứng minh là sai.

Ở tầm rộng hơn, tôi cho rằng trong vòng vài tuần sau đại hội, số lượng học viên đăng ký tại các câu lạc bộ wushu trong nước sẽ tăng nhẹ so với cùng kỳ năm trước. Đó là hiệu ứng quen thuộc của mọi kỳ đại hội có huy chương. Nhưng muốn biến bốn tấm huy chương đồng thành một tầng lớp võ sĩ mới ở các hạng nhẹ, Việt Nam cần một thứ khác: một kế hoạch dài hạn cho những người sẽ không còn gặp Trung Quốc ở bán kết, vì họ sinh ra để vượt qua chính vòng đấu đó.

Từ đáy bảng xếp hạng, tôi nhìn thấy một đế chế đang chờ ngày bừng tỉnh. Câu đó đúng với những nền wushu nhỏ. Với Việt Nam, gã khổng lồ ngủ quên có lẽ đã tỉnh từ lâu — chỉ là người ta vẫn đang đo nó bằng cơn mưa, thay vì đo nó bằng bức tường phía trước.