Vòng loại FIBA World Cup: Khi những đội tuyển 4-4 không còn cửa thoát

Tôi ngồi trên khán đài Athens trong một đêm vòng loại, nơi 17.677 cổ động viên Hy Lạp tạo ra tiếng ồn không thua bất kỳ nhà thi đấu NBA nào. Ba ngày trước, Victor Wembanyama kéo 15.831 người đến sân ở Pháp. Canada cũng vượt mốc 13.000 khán giả. Những con số này không đến từ trận chung kết, mà đến từ các cửa sổ FIBA World Cup. Thứ từng bị nhiều người coi là gánh nặng giữa mùa giải NBA đang trở thành sân khấu thật sự. Cả Moscow nhìn số 17 và cười. Tôi nhìn đôi chân và đặt cược. Đêm nay, tôi đặt cược vào một sự thay đổi mang tính cấu trúc của bóng rổ quốc tế.

Suốt nhiều năm, tôi học được rằng các cửa sổ vòng loại không bao giờ nằm trên giấy tờ chính thức. Chúng nằm ở hành lang sân bay, ở những cuộc điện thoại sau nửa đêm, ở cách một liên đoàn thì thầm với một ngôi sao đang chơi ở NBA. Nhưng bây giờ, câu chuyện đã khác. Khán giả trả tiền để xem những trận đấu này. Các đội tuyển bị đánh giá qua thành tích ở từng cửa sổ. Và những ông lớn như Hy Lạp, Slovenia, Litva, Latvia đang đứng trước nguy cơ bị loại ngay từ vòng loại.

Hệ thống vòng loại FIBA không giống NBA. Vạch ba điểm ngắn hơn, không có luật phòng thủ ba giây, nhịp trọng tài và mức độ va chạm đều khác. Một ngôi sao NBA có thể ghi 40 điểm ở giải đấu của mình, nhưng khi bước vào sân FIBA, cậu ấy phải đối mặt với những đội bóng đã chơi cùng nhau nhiều năm, biết cách bịt khoảng không, biết cách kéo trận đấu về nhịp chậm. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, đội nào xem nhẹ cửa sổ này sẽ trả giá bằng chính suất dự World Cup.

Bằng chứng rõ nhất là nhóm bốn đội cùng thành tích 4-4. Tôi nhìn lịch thi đấu, không cần nhìn bảng xếp hạng. Hy Lạp có Giannis Antetokounmpo, Slovenia có Luka Doncic, nhưng cả hai đội đều không thoát khỏi vùng nguy hiểm. Điều đó cho thấy bóng rổ quốc tế không chấp nhận phe phép. Một đội có ngôi sao lớn vẫn có thể thua trước đội chơi kỷ luật hơn, đặc biệt khi lịch thi đấu dồn dập và thời gian tập luyện gần như không có. Serbia của Nikola Jokic, Pháp của Wembanyama cũng phải đối mặt với câu hỏi về việc giữ phong độ xuyên suốt. Jokic không thể chờ bóng ở nửa sân như ở NBA; cậu ấy phải trở thành trung tâm phòng ngự lẫn tấn công ngay từ phút đầu. Với Wembanyama, sự kỳ vọng từ khán giả Pháp là một gánh nặng mà cầu thủ trẻ chưa từng trải qua.

Câu chuyện Deni Avdija gần đây là một lời cảnh báo. Khi vắng mặt ở một đợt tập trung, cầu thủ người Israel vấp phải phản ứng dữ dội đến mức phải xin lỗi. Không có điều khoản hợp đồng nào buộc một cầu thủ phải chứng minh sự gắn bó với đội tuyển bằng cách xin lỗi. Nhưng áp lực từ người hâm mộ và truyền thông đã tạo ra một chuẩn mực mới. Các ngôi sao NBA không thể lặng lẽ ở lại Mỹ trong mỗi cửa sổ mà không phải giải trình. Người trong cuộc không bao giờ nói to. Họ gật đầu ở hành lang, sau cánh cửa đóng. Tôi đã thấy nhiều CLB NBA không hài lòng, nhưng họ biết rằng việc ngăn cản cầu thủ khoác áo đội tuyển sẽ gây ra tổn hại truyền thông lớn hơn.

Đội tuyển Mỹ đưa ra một câu trả lời thực dụng: sử dụng các cựu binh EuroLeague trong những cửa sổ vòng loại, thay vì phụ thuộc vào các ngôi sao NBA. Tôi đánh giá động thái này là thông minh, không phải dấu hiệu của sự yếu kém. EuroLeague là giải đấu gần nhất với luật FIBA. Những cầu thủ ở đó quen di chuyển không bóng, quen phòng thủ trước những đội bóng châu Âu kỷ luật và không bị sốc khi trọng tài cho phép va chạm mạnh hơn. Đám đông nhìn tên tuổi; tôi nhìn cách họ xử lý bóng ở nhịp hai. Bằng chứng tôi thấy qua nhiều kỳ vòng loại là: một đội Mỹ gồm những cái tên NBA danh giá nhưng thiếu gắn kết có thể thua trước một đội EuroLeague chơi với nhau đã lâu. Vì vậy, việc Mỹ chọn cựu binh châu Âu không hạ thấp chất lượng đội hình. Ngược lại, nó cho thấy họ hiểu thứ bóng rổ thực sự đang diễn ra ở đây.

Nhưng tôi thấy một điểm mù lớn trong câu chuyện “ngôi sao NBA cứu rỗi vòng loại”. Sự lệ thuộc vào ngôi sao đang che giấu điểm yếu chiều sâu của nhiều đội tuyển. Một đội bóng có Giannis sẽ không bao giờ bị đánh giá thấp, nhưng chính điều đó khiến họ quên xây dựng kế hoạch B. Nếu Giannis, Doncic hay Jokic dính chấn thương đúng cửa sổ, đội bóng gần như không có phương án thay thế. NBA và FIBA đang kéo nhau trên một sợi dây căng: CLB muốn giữ cầu thủ, đội tuyển muốn triệu tập, người hâm mộ muốn trận đấu hay. Chấn thương ở vòng loại là rủi ro nhỏ nhưng hậu quả lớn. Trong lịch sử các kỳ World Cup, đội vào sâu thường là đội ít phụ thuộc vào một cá nhân, không phải đội sở hữu nhiều ngôi sao nhất.

Ở châu Âu, nơi bóng rổ cạnh tranh trực tiếp với bóng đá, các cửa sổ FIBA đã trở thành lễ hội thật sự. 17.677 khán giả tại Athens không đến xem một trận giao hữu. Họ đến để đòi chiến thắng. Họ đến để nhắc các cầu thủ rằng màu áo đội tuyển không phải là chuyện thứ yếu. Những thị trường khác có thể chưa đạt đến mức đó, nhưng xu hướng thế giới đang dịch chuyển về phía sự nghiêm túc. Các liên đoàn hiểu rằng mỗi cửa sổ bỏ lỡ là một cơ hội phát triển bóng rổ trong nước bị bỏ phí. Một trận thắng của Latvia trước đội bóng lớn có sức lan tỏa hơn hàng trăm bản hợp đồng tài trợ. Vì vậy, họ sẽ làm mọi cách để có đội hình mạnh nhất.

Hai cửa sổ tới không còn là màn chạy đà. Chúng là trận chung kết sớm của nhóm 4-4. Tôi sẽ không quan tâm những lời hứa trước truyền thông. Tôi sẽ để ý xem Giannis có bay về Athens ngay sau trận đấu NBA, Doncic có đứng trên sân thay vì ngồi trên khán đài, Avdija có góp mặt trọn vẹn hay không. Người trong cuộc không bao giờ nói to, nhưng họ gật đầu ở hành lang. Khi cánh cửa đóng lại, tôi tin những cái gật đó. Bóng rổ không nằm trên sàn đấu. Nó nằm giữa những quyết định đi hay ở, giữa hai lần ký tên vào danh sách đội tuyển. Và mùa hè năm sau, chúng ta sẽ biết ai đã đọc đúng dòng chữ nhỏ của lịch thi đấu.