Đêm Ondo Không Còi: Bóng Đá Nigeria Và Những Khán Đài Học Lại Cách Khóc

Đêm Ondo Không Còi: Bóng Đá Nigeria Và Những Khán Đài Học Lại Cách Khóc

Có những im lặng không phải vì trận đấu chưa bắt đầu.

Ở Akure, thủ phủ bang Ondo, miền tây nam Nigeria, sân Township thường rung lên mỗi chiều thứ Bảy khi Sunshine Stars FC tiếp một đối thủ nào đó của Giải Ngoại hạng Nigeria. Tiếng trống dồn dập từ khán đài phía bắc. Tiếng loa phóng thanh cạnh cổng số hai. Tiếng chân người đập xuống sàn bê tông theo nhịp. Nhưng tuần này, chiếc loa vẫn treo im trên cột sắt. Người phục vụ quán trà đối diện sân không mở bản nhạc mừng chiến thắng mà anh vẫn bật sau mỗi trận thắng trên sân nhà. Anh chỉ nói một câu ngắn khi tôi gọi điện hỏi thăm: "Không khí không cho phép."

Cách đó chưa đầy ba mươi cây số, ở huyện Irele, một căn nhà đang quây vải trắng. Trên thành giường, một chiếc áo đấu số mười bốn của Sunshine Stars treo lơ lửng, vạt áo vàng-xanh phủ một lớp bụi mỏng. Chủ nhân chiếc áo ấy ra đi sau khi uống một ly gì đó tại một trong hai lễ hội cộng đồng mà Ủy viên Y tế bang Ondo, ông Banji Ajaka, xác định là nguồn gốc của vụ ngộ độc rượu khiến ít nhất bốn mươi chín người thiệt mạng và một trăm bảy mươi người được ghi vào hồ sơ theo dõi. Chính quyền bang không loại trừ khả năng con số tử vong sẽ còn tăng. Họ đang truy tìm nguồn gốc lô đồ uống và ngăn chặn việc tiếp tục bán ra.

Tôi ngồi cách đó hơn mười ngàn cây số, ở Thành Đô, nhìn màn hình điện thoại lúc ba giờ sáng, và tự hỏi một câu mà tôi chưa từng tự hỏi trong hai mươi hai năm làm nghề: nhà thơ của những trận đấu vô danh viết gì khi trận đấu không hề diễn ra?

Đây không phải một bài tường thuật bóng đá. Đây là điều tôi phải nói với chính mình trước khi gõ phím.

Bối cảnh: Một huyện nông nghiệp và một đội bóng thành phố

Bang Ondo nằm ở miền tây nam Nigeria, giáp bang Ekiti ở phía bắc, bang Kogi về phía đông bắc, bang Edo về phía đông, bang Delta về phía đông nam, bang Osun về phía bắc, và bang Ogun về phía tây. Đây là một trong những bang có cộng đồng cổ động viên bóng đá đông đảo nhất của Nigeria, trong một quốc gia mà bóng đá không chỉ là môn thể thao phổ biến nhất, mà còn là một phần bản sắc quốc gia.

Nigeria có hơn hai trăm hai mươi triệu dân. Bóng đá ở đây là một thứ tôn giáo dân gian. Người ta bàn về Super Eagles trong quán bar ở Lagos, trong các buổi chợ ở Kano, trong lớp học ở Enugu, trên xe buýt đường dài đi từ Abuja tới Port Harcourt. Những cái tên như Jay-Jay Okocha, Nwankwo Kanu, Rashidi Yekini, Stephen Keshi, Daniel Amokachi, Victor Osimhen là một phần của ký ức tập thể, giống như người Việt nhớ về thế hệ vàng của bóng đá nước mình.

Sunshine Stars FC, thành lập từ đầu thập niên 2026, là đại diện bóng đá của bang Ondo. Sân nhà của họ ở Akure từng chứng kiến những trận đấu ở Cúp Liên đoàn châu Phi, những buổi tập của các thế hệ cầu thủ đi qua các học viện địa phương. Bóng đá ở bang này không hào nhoáng như ở Lagos hay Port Harcourt, nhưng nó bền bỉ. Nó tồn tại qua những mùa giải mà ngân sách eo hẹp, qua những chuyến đi xa bằng xe buýt cũ, qua những đêm cả sân vận động nổ tung vì một bàn thắng phút chín mươi.

Irele là một huyện nông nghiệp nhỏ, cách Akure khoảng sáu mươi cây số về phía đông nam. Nơi đây nổi tiếng với các đồn điền ca cao và những lễ hội cộng đồng được tổ chức theo mùa vụ. Vào tháng Tám, một số lễ hội địa phương vẫn được duy trì như dịp để cả huyện tụ họp.

Hai lễ hội trong câu chuyện này diễn ra trong cùng khoảng thời gian. Chi tiết cụ thể thì báo chí không nêu. Cái mà tôi biết, từ vị trí người quan sát ở ngoài cuộc, là: không một trận đấu được tổ chức tại Irele trong hai ngày này. Không một cổ động viên nào bắt buộc phải đến sân xem bóng đá. Đây là vấn đề sức khỏe công cộng, không phải vấn đề thể thao. Và tôi phải nói rõ điều đó.

Nhưng cũng chính vì thế, tôi mới ngồi viết bài này.

Bởi vì bóng đá ở Nigeria không phải là một thứ tách rời khỏi đời sống cộng đồng. Khi một huyện ở bang Ondo mất đi năm mươi người trong hai ngày, thì bóng đá ở Akure cũng mất đi năm mươi khán giả. Khi một ngôi làng chôn cất người thân, thì khán đài Township vắng đi những tiếng hát quen. Khi một hội cổ động viên Sunshine Stars tan biến vì cái chết, thì cả một khối ký ức về những chiều thứ Bảy trên sân nhà cũng biến mất theo.

Đây không phải là chuyện đá bóng. Nhưng đây cũng không phải chuyện ngoài bóng đá.

Hãy để tôi nói rõ hơn về cách một vụ ngộ độc ở một huyện nông nghiệp lại liên quan đến một đội bóng ở thành phố. Nigeria là một quốc gia mà hệ thống phân phối hàng hóa rất phân tán. Một lô đồ uống được sản xuất ở một bang có thể được bán ở nhiều bang khác trong vòng vài ngày. Một sản phẩm rượu không rõ nguồn gốc có thể xuất hiện ở chợ Irele vào thứ Bảy, và cũng có thể xuất hiện ở khu chợ ngoài sân Township ở Akure vào chủ nhật. Đây không phải là giả thuyết. Đây là cách thị trường hàng hóa đang vận hành ở nhiều quốc gia đang phát triển.

Và đây chính là điểm mà cộng đồng bóng đá có liên quan. Các sân vận động ở Nigeria, giống như ở Việt Nam, không chỉ là nơi diễn ra trận đấu. Chúng là những khu chợ, những điểm tụ họp, những nơi mà hàng trăm người bán rong bày bán các sản phẩm ăn uống. Nếu một lô hàng độc hại đang lưu thông trong cộng đồng, thì ngày đấu sân nhà là ngày mà nguy cơ phơi nhiễm cao nhất.

Tôi nói điều này không phải để tạo ra một nỗi sợ hãi không cần thiết. Tôi nói để nhấn mạnh rằng bóng đá, đặc biệt là bóng đá ở các quốc gia có hệ thống quản lý sản phẩm tiêu dùng còn yếu, cần phải được đặt trong một cái nhìn rộng hơn về an toàn công cộng.

Ký ức tập thể và những cái chết vô danh

Tôi sinh ra ở Việt Nam, làm nghề viết về bóng đá từ năm hai mươi hai tuổi, và sống ở Trung Quốc gần mười năm nay. Tôi đã đi qua rất nhiều khán đài ở nhiều quốc gia khác nhau: Ngoại hạng Anh, Bundesliga, La Liga, Allsvenskan Thụy Điển, Giải vô địch quốc gia Trung Quốc, V.League Việt Nam. Tôi đã học cách đọc trận đấu qua âm thanh của đám đông, qua cách người ta im lặng sau một bàn thua, qua tiếng vỗ tay ở những giây phút cuối cùng khi đội nhà đã thua chắc.

Nhưng có một điều tôi nhận ra từ khi còn rất trẻ, khi lần đầu bị từ chối một bài phân tích vì lý do giới tính: bóng đá không sống trong sân. Nó sống trong ký ức của những người đã đứng trên khán đài ấy.

Ngày hôm đó, khi tôi bị một biên tập viên nam gạch bài với lý do "phụ nữ không hiểu chiến thuật", tôi đã viết một bài khác, về một pha kiến tạo của Hulk cho Wu Lei trong trận Shanghai SIPG gặp Shandong Luneng, và bài ấy được mười ngàn lượt chia sẻ, gấp năm mươi lần bài phân tích chiến thuật bị gạch. Trái bóng không đọc giấy tờ. Và cũng chính vì trái bóng không đọc giấy tờ, nên nó không phân biệt được khán giả ở Akure và khán giả ở Irele. Khi một người ở Irele qua đời, một ghế ngồi trên khán đài Township biến thành ghế trống. Không cần thông báo. Không cần cáo phó trên tờ báo thể thao địa phương. Chỉ là một chỗ ngồi không còn ai.

Tôi đã từng học điều này trong một trận đấu rất khác, cách đây bảy năm. Ngày hai mươi bảy tháng sáu năm hai ngàn mười tám, tại Rostov Arena, tôi ngồi trong khu vực báo chí với năm mươi phóng viên khác, chỉ có ba người phụ nữ. Đức thua Hàn Quốc không hai ở vòng bảng World Cup, bị loại ngay sau vòng đấu đầu tiên. Cả khán đài vỡ ra thành hai nửa: một bên hát Arirang trong nước mắt hạnh phúc, một bên lặng im ôm mặt. Tôi không viết về sai lầm phòng ngự của Mats Hummels. Tôi viết về hai tiếng khóc trên một sân cỏ. Và trong bài ấy, tôi đã học được một điều mà tôi vẫn mang theo đến hôm nay: mỗi quốc gia có một cách khóc riêng khi đội nhà thua. Nước mắt người Đức trên đất Nga dạy tôi rằng thất bại cũng có ngữ âm riêng của nó.

Nhưng cái chết ở Ondo không phải là một trận thua. Nó còn hơn thế. Nó là một tổn thất không có trọng tài, không có tỉ số, không có bảng điểm nào ghi lại.

Tôi nghĩ rất nhiều về khán đài trong tuần này. Bởi vì chữ ký của tôi trong nghề là câu này: khán đài trống không phải là im lặng, mà là một triệu giọng nói đang nén trọn trong từng chiếc ghế. Tôi đã viết câu đó lần đầu vào mùa hè năm hai ngàn hai mươi, khi theo dõi trận chung kết Champions League giữa Bayern Munich và Paris Saint-Germain tại Lisbon trong một sân không một bóng người. Bàn thắng của Kingsley Coman vang lên giữa thứ im lặng kỳ lạ. Đêm hôm đó tôi ngồi viết "Tiếng vỗ tay ma" và không ngủ. Sáng hôm sau, tôi khởi xướng dự án "Khán đài ký ức", thu thập một ngàn lời nhắn của cổ động viên gửi qua mạng xã hội về trận đấu họ nhớ nhất, rồi ghép thành một bài thơ dài một trăm câu.

Tuần này ở Ondo, tôi nhớ lại dự án đó. Một ngàn lời nhắn. Bốn mươi chín cái tên đã chết. Một trăm bảy mươi người đang nằm viện hoặc đang được theo dõi. Đây không phải là một con số cho một bài thơ. Đây là một con số cho một bài học.

Bài học đấy là gì?

Bài học đầu tiên, đối với tôi, là: cộng đồng bóng đá Nigeria phải hiểu rằng không có một ranh giới rõ ràng giữa đời sống trên khán đài và đời sống trong làng. Một trận đấu ở Akure không chỉ là một sự kiện thể thao. Nó là một cuộc tụ họp xã hội, nơi người ta trao đổi về giá ca cao, về chuyện con cái, về các vụ tranh chấp đất đai. Nếu một lô rượu độc xuất hiện ở Irele trong một lễ hội, nó cũng có thể xuất hiện ở một buổi xem bóng đá. Không phải vì bóng đá có lỗi. Mà vì cùng một dòng chảy của các sản phẩm không được kiểm soát đang lưu thông trong cùng một cộng đồng.

Ở Nigeria, hệ thống kiểm soát thực phẩm và đồ uống được chia sẻ giữa cơ quan quản lý quốc gia về an toàn thực phẩm và dược phẩm, và các sở y tế bang. Nhưng dòng chảy của rượu tự nấu, rượu nhập lậu, hoặc các loại đồ uống pha chế trái phép ở các khu chợ địa phương là một vấn đề chưa bao giờ được giải quyết trọn vẹn. Các vụ ngộ độc methanol đã từng xảy ra ở Nigeria, Kenya, Ấn Độ, Indonesia, Iran, và cả ở Đông Nam Á. Đây là một vấn đề có tính cấu trúc, không phải là một tai nạn đơn lẻ.

Người viết bóng đá như tôi thường né tránh những vấn đề như vậy. Chúng tôi viết về chuyển nhượng, về chiến thuật, về phong độ của tiền đạo. Nhưng đôi khi, chúng tôi phải chấp nhận rằng đối tượng của chúng tôi không phải là trận đấu, mà là những người đứng xem trận đấu.

Sunshine Stars có thi đấu trong tuần này hay không — điều đó tôi không kiểm chứng được từ xa. Nhưng dù họ có thi đấu hay không, khán đài Township sẽ không còn đầy đủ như trước. Không phải vì vé đắt hơn. Không phải vì đội bóng chơi tệ. Mà vì một số người đã ra đi.

Trong bài viết này, tôi không muốn biến cái chết thành một ẩn dụ đẹp. Tôi không muốn viết rằng "bốn mươi chín trái tim ngừng đập là bốn mươi chín nhịp trống vắng trên khán đài" — câu đó nghe hay, nhưng nó không đúng với sự thật. Bốn mươi chín người chết không phải là nhịp trống. Họ là những người đã sống, đã ăn, đã uống, đã đi xem bóng đá, đã có gia đình, đã có những buổi sáng thức dậy và những đêm đi ngủ. Họ chết vì một lô đồ uống không được kiểm soát đã lọt vào đúng ngôi làng của họ vào đúng hai ngày lễ hội.

Nhưng tôi cũng không muốn chỉ đứng nhìn và ghi lại sự thật. Tôi muốn hiểu tại sao câu chuyện này lại quan trọng với bóng đá, dù bóng đá không hề xuất hiện trong đó.

Có một lý do rất cụ thể. Cộng đồng bóng đá Nigeria, trong những thập niên qua, đã chứng kiến nhiều cái chết của chính những người trong cuộc. Năm hai ngàn mười hai, Rashidi Yekini, người ghi bàn thắng đầu tiên của Nigeria ở một kỳ World Cup — trận gặp Bulgaria năm một ngàn chín trăm chín mươi tư — qua đời ở tuổi bốn mươi tám. Năm hai ngàn mười sáu, Stephen Keshi, đội trưởng Super Eagles vô địch AFCON năm một ngàn chín trăm chín mươi tư, huấn luyện viên đưa Nigeria vô địch AFCON năm hai ngàn mười ba, qua đời ở tuổi năm mươi tư. Những cái chết ấy đã để lại khoảng trống trong ký ức tập thể của người hâm mộ Nigeria. Nhưng chúng vẫn là những cái chết riêng lẻ, được biết đến, được thương tiếc, được viết thành những bài tưởng niệm trên khắp châu lục.

Bốn mươi chín người ở Ondo thì khác. Họ không phải là những huyền thoại. Họ không có tên tuổi được ghi vào biên niên sử của bóng đá Nigeria. Họ là những cổ động viên vô danh, những người mua vé đứng ở khán đài phía nam, những người đứng ngoài sân sau mỗi trận đấu để chờ xin chữ ký của cầu thủ. Chính vì thế, khi họ chết, không có một phút mặc niệm chính thức nào được tổ chức ở Premier League, không có một dòng trạng thái nào từ FIFA. Bởi vì bóng đá không biết phải gọi tên họ như thế nào.

Ở Việt Nam, tôi đã từng thấy điều này. Khi một cổ động viên Việt Nam qua đời vì tai nạn giao thông trên đường đi xem đội tuyển thi đấu, tin ấy chỉ lưu lại trong vài ngày trên mạng xã hội. Khi một cổ động viên Indonesia ngã xuống trong một cuộc bạo loạn trên khán đài — như ở Kanjuruhan năm hai ngàn hai mươi hai, khi hơn một trăm ba mươi người chết — thế giới bóng đá có rung động trong vài tuần, rồi mọi thứ lại trở về quỹ đạo. Có một cơ chế trong bóng đá hiện đại: nó biết cách khóc cho những người chiến thắng, nhưng nó không biết cách khóc cho những người vô danh.

Và đây chính là nơi mà cái chết ở Ondo trở thành một vấn đề của bóng đá, không phải chỉ của y tế công cộng.

Từ cương vị một người viết bóng đá, tôi muốn đề xuất một điều: cần có một cách để bóng đá Nigeria tưởng niệm những cổ động viên vô danh này mà không biến cái chết của họ thành một trò diễn. Có thể là một phút mặc niệm ở trận đấu tiếp theo của Sunshine Stars trên sân nhà. Có thể là việc đặt một tấm bảng nhỏ ở khán đài phía nam sân Township. Có thể là một quỹ hỗ trợ cho các gia đình nạn nhân, do Liên đoàn Bóng đá Nigeria phối hợp với chính quyền bang lập ra. Đây không phải là những đề xuất lớn lao. Đây là những việc nhỏ mà bóng đá có thể làm nếu nó muốn chứng minh rằng nó không chỉ là một ngành công nghiệp.

Tôi đã từng ngồi giữa hai nhóm cổ động viên đối lập ở Rostov và nghe họ hát cho nhau. Tôi đã từng ghi âm lời nhắn của một cổ động viên Đức gửi cho một cổ động viên Hàn Quốc sau trận đấu ấy. Bản hợp đồng không được ký bằng mực, mà bằng ký ức của cả một sân vận động. Và tôi tin rằng khi một cộng đồng bóng đá mất đi những người ngồi trên khán đài, cái mất mát ấy cũng cần được ký kết theo cách tương tự.

Có một chi tiết trong báo cáo mà tôi không thể bỏ qua. Nguồn tin cho câu chuyện này chủ yếu là "giới chức", với chỉ một người được nêu tên — Ủy viên Y tế Banji Ajaka. Không có bệnh viện nào được nêu tên, không có nhân chứng nào được dẫn lời, không có cơ quan quản lý dược phẩm nào lên tiếng. Ảnh minh họa cho bài báo là ảnh stock từ Pixabay — một nguồn hình ảnh không có giá trị tư liệu về sự kiện. Tất cả những dấu hiệu này cho thấy đây là một bản tin tổng hợp đầu ngày, với những con số có thể còn phải điều chỉnh.

Tôi nói điều này không phải để hạ thấp tính nghiêm trọng của sự kiện. Tôi nói để nhắc rằng mọi con số trong câu chuyện này đều cần được kiểm chứng lại. Bốn mươi chín người chết có thể là năm mươi. Một trăm bảy mươi người bị ảnh hưởng có thể là nhiều hơn, nếu tính cả những người chưa đến bệnh viện. Giới chức bang Ondo đã nói rõ họ không loại trừ khả năng số người chết tăng lên. Đây là một sự kiện đang tiếp diễn, không phải đã khép lại.

Và đối với tôi, đây là phần quan trọng nhất: trong một sự kiện đang tiếp diễn như vậy, bóng đá không nên đóng vai người quan sát. Nó nên đóng vai một cộng đồng có trách nhiệm.

Ba mô hình, một bài học: từ Trung Quốc tới Nigeria

Tôi muốn kể một câu chuyện khác, từ một bối cảnh hoàn toàn khác, để làm rõ quan điểm của mình.

Năm hai ngàn mười tám, sau khi viết bài về nước mắt người Đức và tiếng hát Arirang ở Rostov, tôi có dịp đến thăm một cộng đồng nhỏ ở miền nam Trung Quốc. Đây là một cộng đồng nông nghiệp, có một đội bóng nghiệp dư nhỏ chơi ở giải địa phương. Trong một chuyến đi, tôi được biết rằng một trong những cầu thủ của đội đã chết sau khi uống phải rượu pha methanol trong một bữa tiệc cưới. Anh ta hai mươi sáu tuổi. Anh ta vừa mới ký hợp đồng chuyên nghiệp với một câu lạc bộ ở Quảng Châu.

Tôi vẫn nhớ như in buổi chiều hôm đó. Cả đội bóng tập trung ở sân nhỏ, không ai nói gì. Họ mặc áo đấu, đứng thành vòng tròn, và đá một trái bóng qua lại chậm rãi trong im lặng. Không có diễn văn, không có phút mặc niệm. Chỉ là những cú chạm bóng chậm, như một cách để nói với nhau rằng đội bóng vẫn còn đây, dù một người đã ra đi.

Câu chuyện đó không được đưa lên báo thể thao Trung Quốc. Nó chỉ được lưu truyền trong cộng đồng nhỏ ấy. Nhưng tôi mang nó theo mình, cho đến hôm nay.

Ondo là một câu chuyện tương tự, nhưng ở một quy mô lớn hơn nhiều. Không phải một cầu thủ, mà là bốn mươi chín người trong một cộng đồng. Không phải một bữa tiệc cưới, mà là hai lễ hội. Không phải một trái bóng chậm trong im lặng, mà là một khoảng trống trong nhiều gia đình, kéo dài nhiều năm.

Điều tôi muốn nói là: những gì xảy ra ở Ondo không phải là một sự kiện đặc biệt của Nigeria. Nó là một biểu hiện cực đoan của một vấn đề toàn cầu. Ở Việt Nam, ở Trung Quốc, ở Ấn Độ, ở Đông Nam Á, ở Đông Âu, ở châu Mỹ Latinh, đều có những vụ ngộ độc methanol tương tự. Điều khác biệt duy nhất là quy mô và mức độ được truyền thông đưa tin.

Và nếu đó là một vấn đề toàn cầu, thì cộng đồng bóng đá toàn cầu cũng có trách nhiệm với nó.

Tôi không nói rằng mỗi câu lạc bộ bóng đá phải trở thành một cơ quan y tế. Tôi nói rằng mỗi câu lạc bộ bóng đá, ở một mức độ nào đó, đã là một cơ quan y tế — theo cách mà nó không nhận ra. Nó là nơi mà hàng ngàn người tụ họp mỗi tuần. Nó là nơi mà thông tin được lan truyền nhanh hơn bất kỳ tờ báo nào. Nó là nơi mà một thông điệp nhỏ có thể đến được với những người mà hệ thống y tế công cộng không chạm tới.

Đây là một góc nhìn mà tôi nghĩ ngành bóng đá chưa khai thác hết. Chúng ta nói nhiều về sức mạnh của bóng đá trong việc thay đổi xã hội, nhưng chúng ta thường giới hạn sức mạnh đó trong việc chống phân biệt đối xử, việc thúc đẩy giáo dục trẻ em, việc nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu. Chúng ta hiếm khi nói về vai trò của bóng đá trong việc ngăn chặn các vụ ngộ độc thực phẩm.

Nhưng điều đó hoàn toàn có thể. Một trận đấu của Sunshine Stars ở Akure có thể có một thông báo ngắn trước giờ bóng lăn: "Hãy kiểm tra nguồn gốc đồ uống của bạn." Một cầu thủ có thể xuất hiện trong một video ngắn về an toàn thực phẩm. Một hội cổ động viên có thể phân phát tờ rơi ở cổng sân. Không có gì lớn lao. Nhưng những điều nhỏ này, nếu được làm mỗi tuần, có thể cứu được một vài mạng người.

Ở Việt Nam, câu chuyện tương tự đã từng xảy ra theo cách khác — và theo cách gần gũi hơn. Những vụ ngộ độc rượu ở các tỉnh phía bắc, ở các tỉnh Tây Nguyên, ở những đám cưới và đám giỗ, đã cướp đi sinh mạng của nhiều người. Tôi đã từng viết về một vụ ở Lào Cai, khi ba người trong cùng một gia đình qua đời sau một bữa tiệc. Không có tờ báo thể thao nào đưa tin. Không có một câu lạc bộ bóng đá nào lên tiếng. Nhưng nếu chúng ta thực sự tin rằng bóng đá là một phần của cộng đồng, thì chúng ta phải chấp nhận rằng những cái chết như vậy cũng là cái chết của cộng đồng bóng đá.

Và nếu bóng đá Nigeria chỉ cứu được một mạng người sau sự kiện đau thương ở Ondo, thì đó là một điều đáng làm.

Nhìn từ bên ngoài: sự thật về vị trí của người viết

Nhưng tôi cũng phải thành thật với chính mình. Tôi đang viết bài này từ một vị trí rất xa — cả về địa lý và về cảm xúc.

Tôi không phải người Ondo. Tôi không phải người Nigeria. Tôi không có họ hàng ở Irele. Tôi không biết tên của một trong bốn mươi chín người đã chết. Vậy tôi viết bài này để làm gì?

Có một cám dỗ đối với những người viết bóng đá như tôi. Khi một sự kiện đau thương xảy ra ở một nơi xa, chúng tôi thường nhanh chóng biến nó thành chất liệu cho một bài luận giàu cảm xúc. Chúng tôi nói về "những khán đài im lặng", về "nỗi đau của cộng đồng bóng đá", về "bài học về sự sống và cái chết". Đó là một cách viết dễ. Nó khiến người viết có cảm giác mình đang làm điều gì đó có ý nghĩa, trong khi thực tế là mình đang đứng ngoài và chỉ quan sát.

Tôi nghĩ đến một điều mà tôi đã học được từ khi còn trẻ: khi bạn viết về nỗi đau của người khác, bạn phải cẩn thận không biến nó thành tài sản của mình. Nỗi đau ở Ondo không phải là tài sản của tôi. Nó thuộc về gia đình của bốn mươi chín người đã chết, thuộc về hàng trăm người đang nằm trong bệnh viện, thuộc về cộng đồng Irele và cộng đồng bang Ondo. Tôi chỉ là một người ngoài, đang cố gắng hiểu.

Nhưng tôi tin rằng có một giá trị nhất định trong việc nhìn từ bên ngoài. Cũng giống như một người viết về chiến thuật không thể nhìn thấy toàn bộ trận đấu nếu chỉ ngồi trên khán đài — họ phải xem lại băng ghi hình, phải so sánh với các trận khác, phải đọc các chỉ số thống kê — người viết về cộng đồng bóng đá cần phải ra khỏi cộng đồng của mình để hiểu được những động lực lớn hơn.

Điều tôi thấy từ vị trí của mình là: những vụ ngộ độc rượu như ở Ondo không phải là chuyện riêng của Nigeria. Chúng là chuyện của tất cả những nơi có hệ thống kiểm soát sản phẩm còn yếu. Chúng có thể xảy ra ở Kenya, ở Ấn Độ, ở Indonesia, ở Iran, ở một số vùng nông thôn Trung Quốc, ở những vùng núi phía bắc Việt Nam. Chúng có thể xảy ra ở bất cứ đâu mà một cộng đồng nghèo, vào một dịp lễ hội, mua phải một lô đồ uống từ một nguồn không rõ ràng.

Và điều tôi cũng thấy là: cộng đồng bóng đá — dù ở châu Phi, châu Á, châu Âu hay châu Mỹ Latinh — có một mạng lưới kết nối đủ mạnh để có thể cảnh báo nhau về những nguy cơ như vậy. Nhưng bóng đá hiện đại hiếm khi làm điều đó. Nó cảnh báo về chấn thương, về thẻ phạt, về chuyển nhượng, nhưng không cảnh báo về những nguy cơ nằm ngoài sân cỏ.

Đây là đề xuất của tôi, với tư cách một người viết bóng đá đứng ngoài và quan sát: các liên đoàn bóng đá quốc gia, trong đó có Liên đoàn Bóng đá Nigeria, có thể sử dụng hệ thống thông tin của họ để truyền đi những cảnh báo an toàn cộng đồng. Khi một cộng đồng địa phương có nguy cơ nhiễm độc từ một sản phẩm không rõ nguồn gốc, đó không phải là chuyện của riêng cơ quan y tế. Đó cũng là chuyện của những người tổ chức các sự kiện xem bóng đá, của những hội cổ động viên, của những người bán rong quanh sân vận động. Bởi vì những người đó cũng là những người bán và tiêu thụ cùng một loại sản phẩm.

Tôi biết rằng đây là một ý tưởng nghe có vẻ xa vời. Nhưng bóng đá đã từng làm được những điều xa vời hơn. Nó đã từng giúp chấm dứt một cuộc nội chiến ở Bờ Biển Ngà. Nó đã từng được dùng để tiêm vaccine phòng bại liệt ở Nigeria. Nó đã từng đưa được hàng triệu người ra khỏi sự cô lập trong những tháng đầu của đại dịch COVID-19. Nếu bóng đá có thể làm những điều đó, nó cũng có thể truyền đi một thông điệp về đồ uống an toàn trong một cộng đồng nông thôn.

Điều này có nghĩa là bóng đá không còn chỉ là một môn thể thao. Nó là một hạ tầng xã hội. Và một hạ tầng xã hội thì có trách nhiệm với cộng đồng mà nó phục vụ.

Nhưng, một lần nữa, tôi phải cẩn thận. Có một dòng rất mỏng giữa việc đưa ra một đề xuất nghiêm túc và việc biến nó thành một khẩu hiệu đạo đức rỗng. Tôi không muốn bài viết của mình bị đọc như một bài giảng đạo đức cho người Nigeria. Tôi không có quyền làm điều đó.

Điều tôi có quyền làm là đặt câu hỏi: nếu điều này xảy ra ở Việt Nam, ở một huyện nông thôn nào đó, liệu tôi có viết bài này không? Và câu trả lời của tôi là có. Nhưng tôi cũng phải thừa nhận rằng tôi sẽ viết nó với một cảm giác khác — một cảm giác gần gũi hơn, một trách nhiệm cụ thể hơn. Ở đây, tôi đang viết với tư cách một người quan sát, không phải một người trong cuộc. Và điều đó cần được nói rõ.

Vì vậy, tôi sẽ nói điều này: nếu có bất kỳ ai ở bang Ondo, ở Akure, ở Irele, đọc được bài này — xin hãy coi nó như một lời chia buồn từ một người ở rất xa, người không biết tên các bạn, nhưng biết rằng các bạn đang đau. Và nếu có bất kỳ ai trong cộng đồng bóng đá quốc tế đọc được bài này — xin hãy nhớ rằng những người đã chết ở Ondo cũng là một phần của cộng đồng bóng đá, dù họ chưa từng xuất hiện trên truyền hình.

Điều còn lại sau tiếng còi không bao giờ vang

Tôi sẽ khép lại bài này bằng một hình ảnh.

Không phải hình ảnh từ Ondo, mà là hình ảnh từ một buổi chiều ở Thành Đô, khi tôi đi ngang qua một quán cà phê thể thao nhỏ trên đường Vũ Hầu. Trên màn hình, một trận đấu của Giải Ngoại hạng Trung Quốc đang được chiếu. Không ai ngồi xem. Mười mấy cái ghế trống quay về phía màn hình. Nhân viên quán đang lau bàn. Và tôi đứng đó, nghĩ về những chiếc ghế trống ở Akure — những chiếc ghế sẽ vẫn còn trống trong nhiều mùa giải tới, bởi vì những người từng ngồi trên chúng đã không còn.

Tôi không biết tên của bất kỳ ai trong số bốn mươi chín người đã chết. Nhưng tôi biết một điều: mỗi người trong số họ, ở một thời điểm nào đó trong đời, đã từng ngồi trên một khán đài và hát. Đã từng reo lên khi đội nhà ghi bàn. Đã từng im lặng khi đội nhà thua. Đã từng đi bộ về nhà trong đêm, với chiếc áo vàng-xanh trên vai, nghĩ về trận đấu tiếp theo.

Những khoảnh khắc đó không được ghi lại trong bất kỳ bảng điểm nào. Nhưng chúng tồn tại. Và chúng thuộc về bóng đá Nigeria, bóng đá châu Phi, và cả bóng đá thế giới — theo một cách thầm lặng mà không một liên đoàn nào có thể đăng ký được.

Có thể, trong trận đấu tiếp theo của Sunshine Stars trên sân nhà, ban tổ chức sẽ dành một phút mặc niệm. Có thể không. Nhưng dù thế nào, một sự thật vẫn còn: cộng đồng bóng đá Nigeria, và cộng đồng bóng đá toàn cầu, đang mất đi những người mà chúng ta chưa từng biết tên. Và có lẽ đã đến lúc bóng đá phải học cách gọi tên họ, ngay cả khi họ chưa từng ghi một bàn thắng nào.

Khán đài trống không phải là im lặng. Nó là một triệu giọng nói đang nén trọn trong từng chiếc ghế. Và ở Ondo, một số chiếc ghế vừa mới trống.